Nguyễn Văn Đông

Đối với người Việt Nam, cúng tất niên là phong tục tập quán có từ lâu đời. Vậy Tất niên là gì? Theo từ điển Hán Việt "Tất niên" (畢年) nghĩa là "kết thúc một năm" (tất  nghĩa là xong hoặc là hết; niên là năm). Đây là tên gọi chung cho nghi lễ cuối năm, thường là bữa tiệc hoặc mâm cỗ cúng, để tổng kết hoạt động năm cũ, tri các bậc tiền nhân và chuẩn bị đón năm mới. Thời điểm cúng tất niên thường diễn ra vào những ngày cuối cùng của tháng 12 âm lịch, gọị là tháng chạp (có thể là ngày 29, nếu là tháng thiếu hoặc ngày 30 Tết nếu là tháng đủ).

Bàn thờ để cúng Tất niên

Bàn thờ để cúng tất niên được chuẩn bị từ mấy ngày trước.Trên bàn thờ thường có 3 bát hương. Bát hương ở giữa to hơn 2 bát còn lại, là bát hương thờ thần linh, thờ các vị thần cai quản đất đai (thổ công, táo quân) và các vị thần linh tối cao, có ý nghĩa cầu mong sự che chở, may mắn, thịnh vượng, mưa thuận gió hòa trong gia đinh. Bát hương bên phải (nhìn từ ngoài vào) thờ ông bà, tổ tiên, thờ những người có công sinh thành, nuôi dưỡng, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc với đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và cầu mong cho sự bình an, con cháu hiếu thảo, học hành công tác luôn tiến bộ. Bát hương bên trái thờ bà cô, ông mãnh (là những người chết trẻ chưa có vợ hoặc chồng, hoặc chưa có con cái, được quan niệm là rất linh thiêng). thường báo mộng cho gia đình những điều quan trọng. Ba bát hương tượng trưng cho sự viên mãn, thể hiện lòng hiếu kính với nguồn cội, đảm bảo sự hài hòa về phong thủy, tránh phạm húy khi thờ cúng. Về văn hóa: thể hiện đầy đủ Tam vị: Thần, tiên, cô nét đẹp truyền thống việt đề cao thứ bậc và sự tôn kính, càu mong phúc, lộc, thọ. Khi thắp hương: tín chủ thắp nén ở giữa trước, rồi đến bát bên phải, sau đó đến bát bên trái.

Cách bài trí và sắp đặt bàn thờ tùy theo từng nhà. Bàn thờ là nơi tưởng nhớ, là thế giới thu nhỏ của người đã khuất. Hai cây đèn tượng trưng cho mặt trời, Mặt Trăng và hương là tinh tú. Phía sau hai cây đèn thường có hai lọ hoa nhỏ có thể là hoa tươi, hoặc hoa giấy. Có nhà cũng cắm "cành vàng lá ngọc" (một thứ hàng mã) với sự cầu mong làm ăn được quả vàng, quả bạc và buôn bán lãi gấp nhiều lần năm trước. Nhiều gia đình đặt xen hai cái đĩa giữa đèn và hương để đặt hoa quả lễ gọi là mâm ngũ quả (tuỳ mỗi miền có sự biến thiên các loại quả, nhưng mỗi loại quả đều có ý nghĩa của nó). Trước bát hương để một bát nước trong để coi như nước thiêng. Hai cây mía đặt ở hai bên bàn thờ là để các cụ chống gậy về với con cháu và dẫn linh hồn tổ tiên từ trên trời về hạ giới.

Mâm cỗ cúng tất niên cần những gì?

Khi làm cỗ cúng tất niên, người ta thường làm hai mâm cỗ. Một mâm cúng gia tiên tại bàn thờ ở trong nhà mình và một mâm cúng thiên địa ở khoảng sân trước nhà. Một số cộng đồng lấy con hổ là vật thờ thì gọi là cúng Ông Ba Mươi. Một số cộng đồng khác thì có một phần cỗ dành để cúng chúng sinh, cúng những cô hồn lang thang không nơi nương tựa.

Mâm lễ cúng tất niên tùy theo điều kiện gia đình cũng như phong tục tập quán mỗi vùng có thể thịnh soạn hay thanh đạm. Nhà có điều kiện mân cỗ cúng thường nhiều sản vật hơn, nhà không có điều kiện thì đơn giản hơn. Tuy nhiên một số thành phần bắt buộc phải có khi cúng theo phong tục của người Việt Nam gồm: hương hoa, vàng mã, đèn (hoặc nến), trầu cau, rượu, trà, bánh chưng, cỗ mặn được bầy biện đầy đặn, trang nghiêm.

Cùng với việc tổ chức cúng tất niên ở từng gia đinh, đối với cơ quan, dơn vị, công ty, doanh nghiệp vào dịp kết thúc năm cũ, chuẩn bị sang năm mới âm lịch cũng tổ chức tiệc tất niên. Tiệc được tổ chức vào buổi chiều hay buổi tối cuối năm để ăn mừng công việc, những dự án thành công, sự phát triển, tăng trưởng của đơn vị trong năm vừa qua, đồng thời, chào đón năm mới đang đến gần. Chính vì thế, đối với dân kinh doanh hay công sở, tiệc tất niên còn là cơ hội để bạn gặp gỡ, giao lưu với các đồng nghiệp, nhất là những đồng nghiệp ở phòng khác rất ít khi gặp mặt.

Tiệc tất niên là bữa tiệc đánh dấu sự kết thúc của năm cũ và để chào đón năm mới với mong ước rằng những điều tốt đẹp, may mắn, hạnh phúc và thành công sẽ đến với chúng ta. Bữa cơm tất niên là khoảnh khắc thiêng liêng của mọi gia đình. Là bữa cơm đoàn viên, gắn kết mọi thành viên, các thế hệ trong gia đình. Theo quan niệm xưa, gia đình nào càng đông đủ các thế hệ cùng dự bữa tất niên chứng tỏ gia đình đó “phúc lộc đề đa”, càng có nhiều may mắn.

Phong tục ăn tất niên độc đáo ở ba miền

Mâm cúng tất niên 3 khác nhau và có nét riêng, nhưng nhìn chung vẫn có những món ăn cơ bản mang màu sắc đặc trưng của văn hóa Việt. 

Phong tục ở miền Bắc

Người Bắc quan niệm mâm cúng tất niên thường có 4 bát 4 đĩa được bày trên mâm. Đĩa cúng bao gồm thịt gà, giò, chả quế, thịt lợn và đĩa xôi gấc để cầu mong một năm mới gặp nhiều may mắn. Các bát trên mâm cúng gồm có: chân giò hầm măng, canh bóng thả, miến dong và mọc nấm thả. 

Nhiều gia đình còn biến tấu mâm cúng với nhiều món ăn khác nhau, nhưng đều mang đậm hương vị đặc trưng của miền Bắc như: thịt đông, nem rán, nộm, gà tần, móng giò hầm măng lưỡi lợn, bóng nấu thập cẩm, miến nấu lòng gà, mọc, nộm và dưa hành muối. 

Phong tục ở miền Trung

Ở miền Trung, mâm cúng thì tùy theo hoàn cảnh sẽ có món mặn gồm thịt heo, thịt gà, hoặc cả hai loại, các món xào, canh. Gia đình nào tươm tất thì có thêm đĩa bát miến Huế, đĩa thịt đông, chả Huế, đĩa dưa món, bát canh măng khô, đĩa cá chiên,…

Sau khi cúng tất niên, cả gia đình thường quây quần bên nhau trong không khí ấm áp, rộn ràng bên nồi bánh chưng, bánh tét.                  

Phong tục ở miền Nam

Thông thường, một mâm cúng tất niên ở miền Nam bao gồm: mâm ngũ quả, hương hoa, giấy tiền vàng mã, đèn nến, trầu cau, trà, rượu, bánh chưng và mâm cỗ thức ăn (chay hoặc mặn). Nếu cỗ mặn sẽ bao gồm: đĩa củ cải ngâm nước mắm; canh măng nấu (dùng măng tươi thay cho măng khô), thêm bát canh khổ qua nhồi thịt, thịt kho tàu (thịt heo, trứng với nước dừa); đĩa thịt heo luộc, đĩa gỏi tôm thịt, đĩa nem, đĩa chả giò, đĩa dưa giá, củ kiệu.