Tản văn NGUYỄN VĂN THÍCH

   Những ngày này gọi là cuối thu cũng được, gọi là đầu đông chắc cũng chẳng sai. Thời điểm giao mùa, người dù có mẫn cảm với thời tiết đến mấy cũng khó nhận ra sự khác biệt về khí hậu. Trời se se lạnh, cái lạnh dịu ngọt vừa đủ tạo cho con người có được một cảm giác bâng khuâng.

     Tôi có con làm ăn, sinh sống ở Sài Gòn. Cứ mỗi khi mùa đông sắp đến, nó lại gọi cho tôi vào đó để chạy rét. Mặc dù rất yêu mến thành phố được mệnh danh “hòn ngọc”này, dù đã đến đó vài lần và muốn được ở đó lâu hơn nhưng nếu chỉ vào để chạy rét thì lần nào tôi cũng từ chối. Chính cái rét mùa đông mới là nét đặc trưng của khí hậu miền Bắc. Cùng với cái nóng nực của mùa hạ, cái mát mẻ của mùa thu, cái ấm áp và thi vị của mùa xuân, mùa đông đã cho tôi cứng cáp, lớn lên, trở thành một con người. Tại sao tôi lại phải chạy nó! Tuy có giá lạnh, khắc nghiệt nhưng trong tôi mùa đông không chỉ thâm trầm như những người từng trải mà còn lưu giữ biết bao kỷ niệm chẳng thể phai mờ.

      Ấy là vào ngày nhiệt độ xuống thấp, những làn khói là là bay khắp mặt ao. Người làng tôi bảo là ao thở. Chẳng biết có đúng không, vậy mà tôi cứ liên tưởng, những chiếc ao của làng cũng được xem như một thực thể sống, có hơi thở, có nhịp đập và cả tâm hồn nữa. Cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã từng viết “Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt. Làn ao lóng lánh bóng trăng loe” thì rõ ràng ao đã có hồn rồi. Hồn ao nằm trong sự gắn bó thân thiện với đất, với làng, thu ánh trăng vào rồi hắt lên thành vầng sáng.

      Những hôm rét đậm, từng đàn cá rô to bằng hai, ba ngón tay người lớn, gặp rét, cóng nằm đờ ở các lạch nước, rìa ao, chúng tôi chỉ việc ra vớt mang về là hôm đó cả nhà có được bữa ăn thịnh soạn. Vui đấy nhưng nghĩ cũng thật buồn. Cái giá rét của mùa đông đã vô tình lấy đi sự sống vốn yên bình của những chú cá rô tội nghiệp.

     Vào hôm gió bấc, mưa phùn, không gian mờ ảo. Mặt ao giãn ra bởi màn mưa phủ dày như xóa nhòa gianh giới giữa nước và bờ. Ngồi trên bờ, thả cần câu câu cá riếc ra giữa ao. Màn mưa như những hạt bụi li ti điểm vào áo, vào tóc. Rét đấy, cóng đấy mà mỗi khi chiếc phao động đậy, lòng lại ấm lên.

    Tôi còn nhớ năm học lớp bốn, lớp năm gì đó, có lần đi học về, tôi vác cần câu ra ngồi ở bờ ao. Khi nhìn thấy chiếc phao nhay nháy nổi bềnh. Tôi giật mạnh, đầu cần câu trĩu xuống. Một con riếc trắng xóa giãy giụa bất lực, treo lơ lửng trên một cành cây. Tôi đang loay hoay tìm cách gỡ cần câu ra khỏi cành cây thì chao ôi con cá riếc rơi tõm xuống mặt ao. Như một phản xạ tự nhiên, tôi bỏ cần nhảy ùm xuống nước, hi vọng bắt lại được con cá ấy. Chạy về đến nhà tôi rét run, đôi môi thâm sì, mặt tái mét như người không có máu. Mẹ tôi phải ra cây rơm rút từng ôm rơm đốt lên cho tôi sưởi. Chừng trên dưới một tiếng sau tôi mới lại người.

     Sau buổi ấy, những ngày mưa rét, mẹ không cho tôi đi câu nữa. Ấy vậy mà nhiều lần tôi vẫn trốn mẹ để đi. Với tôi nói riêng, với những đứa trẻ cùng tuổi nói chung thì câu cá còn thú hơn bất kỳ một việc làm hoặc một trò chơi nào khác

     So với những người cùng tuổi có lẽ tôi có quãng thời gian sống ở quê lâu nhất, chưa từng được nhắc đến hai tiếng “thoát li”, đủ để chứng kiến sự khắc nghiệt của thời tiết mùa đông. Ngồi bên tách trà thơm nhìn ra ngoài mưa rét. Những cây bàng đỏ sẫm, những cây bằng lăng gầy guộc trơ trụi chìm trong màn mưa. Tuy có chút xa xót nhưng lại cảm thấy sức sống âm thầm của mùa đông. Phải chăng đó là sự tích tụ. Mọi năng lượng lấy lên từ đất, được tích tụ trong lòng cây, chờ đến mùa xuân mới bật lên những chồi non mơn mởn. Không có sự tích tụ ấy, chắc mùa xuân cũng giảm đi sự tươi non mà con người vẫn cho rằng chỉ có trời đất ban tặng!

      Những thửa mạ mới gieo, gặp rét, mẹ tôi phải gánh từng gánh tro khô phủ dầy lên mặt để khỏi bị thui mầm. Nhìn những mầm mạ qua rét lên xanh, lòng mẹ phấn chấn hẳn lên. Lúc ấy tôi đâu biết cái rét như hàm răng của một con quái vật cứa vào lòng bàn chân, bàn tay mẹ. Người xưa đã có câu “Được mùa lúa, úa mùa mạ”. Theo kinh nghiệm nhà nông, năm nào rét nhiều, gieo mạ khó thì năm ấy bội thu.

      Ở đâu tôi không rõ, nhưng ở xứ sở nhiệt đới này, có lẽ thiên nhiên đã ưu ái ban tặng cho một nửa nước tôi mỗi năm có được một mùa đông. Tôi yêu mùa đông bởi  mỗi đêm gió bấc về, không ngủ được, thức dậy pha ấm trà, nhâm nhi từng giọt ấm nóng, thư thả thưởng thức hương thơm, vị đậm của loại trà Thái Nguyên chính hãng, hồi tưởng lại cả một chặng đường dài đã đi, mới thấy cuộc đời tuy gian nan vất vả nhưng thật nhiều ý nghĩa.

     Không phải ngẫu nhiên mà từ xa xưa, tổ tiên chúng ta đã xếp mùa đông vào hàng cuối trong thứ tự bốn mùa. Phải chăng thời điểm cuối của năm, thời điểm cho tâm hồn ta lắng lại để đúc kết, để kiểm nghiệm những vịêc đã làm và dự cảm cho ngày mai sẽ đến.

     Mùa đông lại sắp về. Trong khoảnh khắc chuyển giao ta như chạm vào hai bờ của thời gian. Phía sau là mùa thu thâm trầm hiền dịu. Phía trước là mùa đông dữ dằn và có phần khắc nghiệt. Bao nhiêu ký ức, buồn vui lẫn lộn của cả một chặng dài đã qua còn hằn sâu trong tâm trí. Bao nhiêu dự định sẽ đi, sẽ đến đang tích tụ để rồi trước mắt bật lên những mầm xuân tươi non ấm áp.

 Ảnh: Nguyễn Thanh