trần văn quý
Về thăm Phố Hiến, Hưng Yên vào dịp tháng 5, du khách không khỏi thích thú được ngắm bạt ngàn hoa sen khoe sắc rực rỡ trong lòng hồ Thành Hoàng, trên đường Hàn Lâm, phường Hồng Châu. Trong ngào ngạt sắc hương mùa sen nở, được đắm mình trong câu chuyện các cụ bô lão kể về Thần tích, Thần sắc làng Lương Điền (Hoa Điền cổ) và hai vị Thành Hoàng làng: Phan Cương Nghị và Phan Chính Trực, từ thời Hùng Duệ Vương (334 - 258 TCN).
Theo Thần tích, Thần sắc làng Lương Điền (Hoa Điền), hiện lưu tại Viện Thông tin khoa học xã hội Việt Nam, với ký hiệu FQ 4018/XII.59, nay thuộc Tổ dân phố Phương Độ, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên: “…Thời vua Hùng Duệ có ông Phan Công Lượng ở Ái Châu đến làng Hoa Điền lấy nàng Hồng Lương làm vợ. Một buổi trưa, trong giấc ngủ, bà Hồng Lương mơ thấy hai con chim Hồng Tước bay vào, thấy lạ, bà kể chuyện với chồng. Sau đó bà thụ thai, sinh ra hai người con trai phương phi, dĩnh ngộ, ông bà đặt tên là Cương và Trực.
Lúc đó, dân làng Hoa Điền bị dịch bệnh hoành hành. Được mách bảo, dân làng đến nhà ông Phan Công Lượng làm lễ và tôn hai vị Phan Cương và Phan Trực là sinh thần, từ đó dịch bệnh được lui.
Đến năm 18 tuổi, hai ông Phan Cương, Phan Trực dự thi và được Hùng Duệ Vương bổ làm quan trong triều, hai ông kết nghĩa anh em với Tản Viên Sơn Thánh. Gặp lúc vùng Hoa Điền và xung quanh bị bão lụt, dịch bệnh nặng nề phụng lệnh vua, hai ông về làng Hoa Điền lo việc cứu đói, chữa bệnh cho dân, huy động quân lính cùng dân làng đắp đê, khơi nguồn nước chảy; giúp dân thoát khỏi thiên tai, dịch bệnh, đói khát. Từ đó dân làng Hoa Điền và trong vùng được sống trong yên bình, người người ca ngợi công đức của hai ông.
Khi có lực lượng xâm phạm đất đai Âu Việt, Hùng Duệ Vương triệu hai ông về triều để cùng Tản Viên Sơn Thánh và các tướng sĩ đem quân đánh giặc. Hai ông còn trở lại làng Hoa Điền lấy thêm quân, mỗi họ vài chục người cùng lên đường đánh giặc.
Sau khi thắng giặc, hai ông xin và được Vua Hùng cho về quê an dưỡng tuổi già. Khi hai ông mất, nhà vua thương tiếc, phong làm Phúc thần và ban tước hiệu cho ông Phan Cương là Cương Nghị, Thẩm Quý Công Đại Vương, ông Phan Trực là Chính Trực, Thẩm Quý Công Đại Vương. Nhân dân làng Hoa Điền lập đình thờ hai ông là Thành hoàng làng để ghi nhớ công ơn...".
Hiện dân làng còn lưu giữ 13 đạo sắc phong bản chính viết trên nền giấy sắc, có đóng dấu "Sắc mệnh chi bảo", của triều: Lê Cảnh Hưng (1784) và các triều Nguyễn (1821 - 1924): Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định phong thần hiệu, mỹ tự, thăng chức cho hai vị Thành hoàng làng Hoa Điền cổ là Phan Cương Nghị, Phan Chính Trực và vị phối thờ là Đô Thiên Thái giám.
“…Hàng năm, dân làng Hoa Điền tổ chức hai dịp lễ vào ngày 10 tháng 3 và ngày 10 tháng 8 âm lịch. Người được cử mộc dục ngai thờ, bàn thờ phải còn song thân, con cái ngoan ngoãn. Làng cắt ruộng công cho hai vị đương cai trồng hoa màu, nuôi hai ông lợn để sắm lễ vật. Mỗi dịp lễ, một ông lợn được lễ sống tại đình, rồi mang về nhà đương cai mổ thịt, chia đều cho các suất dân trong làng, không phân biệt giàu nghèo, chức sắc với thứ dân. Đây là tái hiện lễ khao quân của hai vị Thành hoàng làng. Trong buổi tế lễ, nếu ai hỗn hào, to tiếng, làng sẽ phạt vạ 100 quả cau, 1 chai rượu. Nếu không chịu, người đó có thể thưa lên quan minh xét. Nếu quan y án của dân làng, người bị phạt không chịu, dân làng ghi sổ phạt và cấm một tháng bất đáo cửa đình. Nếu nộp phạt thì làng tha thứ…”. Qua đó thể hiện nét văn hóa làng xã rất đẹp từ xa xưa: Mọi con dân trong làng đều bình đẳng khi nhận lộc tại đình làng, không phân biệt giàu nghèo, chức dịch với thường dân. Việc này rất có ý nghĩa trong xã hội quân chủ, phong kiến trước đây dùng cường quyền đè nén dân nghèo. Việc làng Hoa Điền đặt lệ phạt vạ, chứng tỏ việc sinh hoạt ở cộng đồng làng xã là nhu cầu không thể thiếu với mọi con dân, nên việc phải tách khỏi cộng đồng là một việc rất lớn của đời người.
Do lịch sử để lại, một điều rất đáng tiếc, đình Hoa Điền đã thành phế tích. Tuy nhiên công đức của các vị Thành hoàng làng còn mãi trong tâm khảm người dân Hoa Điền cổ, Phương độ ngày nay. Các chứng tích như hồ Thành Hoàng, khu ruộng đương cai, ngai thờ, đại tự, câu đối, 13 sắc phong, nếu được phục dựng đình Hoa Điền sẽ trở thành dấu ấn văn hóa tâm linh trong quần thể khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến.
Thể theo nguyện vọng chính đáng của nhân dân, chính quyền các cấp đã cấp phép phục dựng đình Hoa Điền trong khu phế tích. Rất mong công trình sớm khởi công, đưa vào sử dụng, đáp ứng tâm nguyện lưu giữ nét văn hóa làng quê, ghi nhớ công ơn các vị Thành hoàng làng có từ thời Vua Hùng Duệ cách nay 23 thế kỷ. Công trình hoàn thành giúp hoàn thiện chuỗi 3 đình làng cổ: Hoa Điền, Hoa Cái, Hoa Dương của Phố Hiến xưa.
