LÀNG NGHỀ SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG HẠ THÁI

                                                                Đỗ Hải

Làng nghề thủ công Sơn Mài truyền thống Hạ Thái, ngày xưa có tên là Cự Tràng. Năm 1870, làng đổi tên là làng Đông Thái, đến đầu thế kỉ XX thì làng chính thức mang tên là làng Hạ Thái, xã Duyên Thái, huyện Thường Tín (nay thuộc Hà Nội).

Tương truyền, nghề Sơn Hạ Thái có từ khoảng thế kỉ XVII, lúc dó mới chỉ là nghề sơn đồ thờ cúng… Tuy không phải là phường đất tổ nghề sơn của Việt Nam nhưng phường Sơn Hạ Thái ngày trước được trọng dụng vì có nhiều thợ tài hoa, khéo léo, sáng tạo. Đầu thập niên 30 của thế kỉ trước, những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học trường Mĩ thuật Đông Dương đã tìm tòi phát hiện thêm nhiều các vật liệu, màu khác như: vỏ trứng, ốc, cật tre… và đặc biệt là đưa kĩ thuật mài vào tạo nên kĩ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự. Thuật ngữ tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó. Tranh sơn mài sử dụng các vật liệu, màu truyền thống của nghề sơn như: Sơn then, sơn cánh gián, làm chất kết dính cùng các loại son, bạc thếp, vàng thếp, vỏ chai, vẽ trên nền vóc màu đen.

Cũng trong giai đoạn này, làng Hạ Thái có cụ Đinh Văn Thành là giảng viên trường Mĩ thuật Đông Dương được mời sang Pháp dự thi đấu xảo Paris về nghệ thuật tranh sơn mài. Sau này, cụ cải tiến từ sơn dầu để đưa nghề sơn mài về làng. Kể từ năm 1955 đến nay, nghề sơn mài làng Hạ Thái đã trải qua nhiều bước thăng trầm nhưng nhìn chung ngày càng phát triển bền vững.

Đến năm 1959, làng thành lập Hợp tác xã sơn mài Thanh Hà. Năm 1961, Hợp tác xã Thanh Hà được đổi tên thành Hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp sơn mài Bình Minh, chuyên sản xuất tranh sơn mài sang các nước Đông Âu. Thời kì hoàng kim của Hợp tác xã là những năm 1983 – 1985, HTX có tới 641 xã viên và giải thể sau khi các nước Đông Âu sụp đổ, giai đoạn khó khăn này, nhiều người không trụ được nghề phải làm công việc khác, nhưng cũng có người coi nghề như máu thịt trụ lại với nghề và phát triển rực rỡ như ngày nay. Từ khi cơ chế thị trường mở ra, làng nghề lại phát triển nhưng chủ yếu là các hộ gia đình. Năm 1990, làng có 4 tổ sản xuất là: Thành Sơn, Mĩ Thái, Minh Khai và Mai Hương. Năm 1994, hai tổ sản xuất trưởng thành lập doanh nghiệp tư nhân Thành Sơn và Mỹ Thái thu hút hàng trăm lao động làng nghề. Đến nay Hiệp hội Sơn Mài Hạ Thái đã có 125 thành viên. Tính chung cả làng nghề hạ thái có 800 hộ dân trong đó 90% làm nghề sơn mài với khoảng 1.600 lao động và hàng ngàn lao động vệ tinh.

Mỗi năm, Hạ Thái sản xuất hàng triệu sản phẩm theo nhu cầu khách hàng, sản phẩm sơn mài Hạ Thái đã được khẳng định thương hiệu, có chất lượng, luôn bóng mịn, đẹp, độ bền cao, nó được kết tinh của bàn tay khéo léo, sức sáng tạo của những người thợ tài hoa.

Hàng của Hạ Thái đã xuất khẩu đến nhiều nước như: Anh, Pháp, Nga, Mỹ, Tây Ban Nha, Úc, Nhật, Hàn Quốc….

Năm 2008, giá trị xuất khẩu của làng nghề hơn 70 tỉ đồng, doanh thu mỗi hộ đạt 150 triệu đồng, có doanh nghiệp như Mĩ Thái, Thành Sơn có doanh thu đến hàng tỉ đồng.

Ngày nay do sự phát triển của công nghệ đã chế tạo thành công các loại sơn công nghiệp có thể thay thế các loại sơn mài truyền thống, có nhiều ưu điểm nhất là dễ dàng trong việc sản xuất tranh và màu sắc phong phú hơn.

Ngày nay, làng nghề sơn mài Hạ Thái đã được quy hoạch và xây dựng các cơ sở có diện tích khang trang, rộng rãi phát huy hiệu quả. Đường làng, ngõ xóm được bê tông hóa sạch sẽ rộng rãi, đã thu hút được nhiều khách trong nước và quốc tế, không chỉ đến giao thương buôn bán mà còn đến thăm quan du lịch và tìm hiểu một làng nghề truyền thống sơn mài nổi tiếng của Việt Nam.