vũ thanh huyền

Cũng như bao người khác, tôi không biết Tết Nguyên đán có tự bao giờ. Và câu tục ngữ “Vui như tết, đông như hội” hay “Đói ngày giỗ cha, no ba ngày tết” ra đời từ khi nào. Chỉ biết rằng tết là truyền thống, là đời sống văn hóa tinh thần, tâm linh của nhân dân ta.

Tổ tiên người Việt chúng ta sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước, cũng từ trồng lúa nước cha ông ta đã làm nên một nền văn minh rực rỡ của nhân loại, đó là nền văn minh lúa nước. Và Tết nguyên đán cũng là một sản phẩm của nền văn minh lúa nước ấy.

Từ thủa xa xưa, khi khoa học thiên văn chưa phát triển, người xưa đã biết quan sát các hiện tượng tự nhiên, sự vận hành của vũ trụ để xây dựng lịch mặt trăng, hay còn gọi là âm lịch, và Tết chính là âm lịch.

Tết trong tiếng Hán có nghĩa là Tiết. Theo lịch mặt trăng (âm lịch) thì một năm gồm 24 tiết. Tết Nguyên đán là tiết mở đầu, trọn vẹn và viên mãn. Một tiết bắt đầu cho mùa vụ gieo trồng mới để có một năm bội thu, cuộc sống đủ đầy ấm no, hạnh phúc.

Hiện nay, đời sống kinh tế xã hội nhất là những vùng nông thôn đã thay đổi rất nhiều, sản xuất nông nghiệp không còn là chủ đạo. Hơn hai nghìn năm nay từ ngày có lịch mặt trời (dương lịch) ra đời thì âm lịch vẫn trường tồn và là một phần không thể thiếu của đời sống chúng ta. Và Tết vẫn là một khoảnh khắc thiêng liêng, là giao cảm giữa trời và đất, giữa con người và thần linh, là văn hóa, là đời sống tâm linh, là niềm tin của hệ giá trị của dân tộc ta đã ăn vào máu thịt.

Khi còn ấu thơ, tôi cũng như bao đứa trẻ khác đều mong muốn háo hức thời gian trôi qua nhanh để chóng đến Tết, Tết được nghỉ học, được bố mẹ may cho quần áo mới, được nhận tiền mừng tuổi đầu năm. Hồi đó, kinh tế còn rất khó khăn lắm. Dường như cả năm không được may sắm gì cả, chỉ đến tết mới có quần áo mới. Ngày ấy, người dân quê tôi ít có khái niệm đi làm xa, chỉ hiếm hoi có một vài người trong làng thoát ly đi công tác ở thành phố hoặc các tỉnh khác, nên tết mọi người đều ở nhà, quây quần bên nhau. Tuy nhiên, những ngày cuối năm, khi ra đường, đi làm đồng hay đi chợ, vẫn râm ran gặp những câu thăm hỏi nhau kiểu như là “Tết này con bà có về ăn Tết không” hay “Cháu nhà ông đã sắp được nghỉ tết chưa?”.

Tết, trong ý nghĩa của người Việt là một dịp để quy tụ, đoàn viên. Nhất là bây giờ xã hội phát triển, người dân trong làng, thanh niên trưởng thành đi làm ăn, công tác, học tập ở nhiều vùng của đất nước, kể cả ở nước ngoài.

Mỗi dịp cuối năm, gần tết nguyên đán, ai nấy đều đều tất bật chuẩn bị, thu xếp công việc, cố làm xong những phần việc còn dang dở, hoặc gói ghém lại để ra giêng làm tiếp. Họ nô nức thu xếp hành lý, chuẩn bị những món quà để về quê ăn tết. Mỗi lần ra đường, ra ngõ, đi chợ, hay đi đâu, tôi đều thấy người dân làng mình gặp nhau ríu rít hỏi thăm nhau về việc con cháu có về ăn quê ăn tết cùng ông bà, cha mẹ hay không. Trong mỗi câu hỏi, câu trả lời đều ánh lên niềm vui, hạnh phúc, mong chờ. Có lẽ trẻ con và người già là những người vui nhất, háo hức mong chờ nhất. Trẻ con được cha mẹ may cho quần áo mới, có nhiều mứt kẹo, người già thì được gặp con cháu sau một năm đằng đẵng xa cách.

Tôi nhớ thủa ấu thơ, trong cơn gió bấc cuối cùng của mùa đông đã mang theo chút hơi ấm áp của mùa xuân, những nụ mầm, đang khẽ cựa mình tách vỏ vươn lên trong làn mưa bụi. Gia đình tôi quây quần bên gian bếp nhỏ, vừa trông chừng nồi bánh chưng, vừa ríu ran kể chuyện, trong không gian ấm nồng của hương trầm thơm. Lúc đó cha như thảnh thơi hơn khi việc đồng áng đã xong. Mẹ đã bớt tất bật khi công việc đã thu xếp gọn gàng. Cả nhà ngồi bên nhau tận hưởng không khí đoàn viên ngày xuân.

Bây giờ chúng tôi đã trưởng thành và có cuộc sống riêng, nhưng Tết vẫn tập trung về nhà cha mẹ, ăn cùng nhau một một bữa cơm, kể chuyện cho nhau nghe những gì mình đã làm được trong một năm qua.

Tết cũng là một dịp để chúng ta buông bỏ hết những cái cũ, những điều không may mắn, bỏ qua cho nhau những hiềm khích hiểu lầm, hòa giải những mâu thuẫn cũ để đón chào một năm mới với mong muốn có nhiều điều may mắn, hạnh phúc hơn.

Tết nguyên đán không chỉ là một dịp để đoàn viên, tết còn là dịp để mỗi chúng ta nhớ về cội nguồn, biết ơn cha ông và những người đi trước đồng thời giáo dục lòng biết ơn cho thế hệ sau. Mỗi khi tết cận kề, một việc không thể thiếu trong mỗi gia đình đó là thu dọn nhà cửa, đặc biệt là bao sái ban thờ. Mọi người cùng nhau đi tảo mộ, thăm viếng ông bà, tổ tiên và mời họ về nhà ăn tết cùng gia đình. Đó là một phong tục đẹp, một nét truyền thống uống nước nhớ nguồn. Khi còn ấu thơ, tôi được cha đưa đi tảo mộ, mời ông bà, tổ tiên về ăn tết, cha vừa đi vừa giải thích về phong tục này. Đó là bài học đầu đời của tôi về lòng biết ơn đối với những thế hệ đi trước. Ngày nay chúng tôi lại làm điều đó với con mình, lại đem bài học quý báu đó truyền dạy cho những thế hệ tiếp theo.

Đêm giao thừa, sáng mùng một tết có lẽ là thời khắc thiêng liêng nhất của đất trời, của con người và thần linh. Khoảnh khắc trang trọng ấy, cha tôi nghiêm trang đứng trước bàn thờ, trong khói hương trầm thơm ngát, thành kính dâng lên tổ tiên những sản vật ngon nhất, tinh túy nhất của đất trời. Lớn lên một chút, tôi học được câu tục ngữ “Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy”. Ba ngày đầu năm là ba ngày quan trọng nhất trong năm. “Tết cha”, “Tết mẹ” “tết thầy”. “Tết” là đến thăm, đến chúc những điều tốt đẹp và bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đáng kính nhất trong đời ta: Là cha, là mẹ, là thầy… những người đã sinh thành, dạy dỗ, nuôi dưỡng chúng ta nên người, là những người đã giúp đỡ ta, những người mà đạo đức nhắc nhở ta rằng phải có lòng biết ơn. Và mỗi dịp tết về, là dịp để mỗi chúng ta bày tỏ lòng biết ơn và cũng là giáo dục lòng biết ơn cho con trẻ, những thế hệ sau.

Ngày nay, giữa công việc bộn bề, dòng xoáy của cuộc đời, tết còn là một dịp để cho chúng ta nghỉ ngơi. Trong quản trị thời gian của cuộc đời mình, tết là lần ta quay vào ô trúng thưởng, là phần thưởng ta tự thưởng cho mình một khoảng thời gian nghỉ ngơi, sau một năm vất vả, lo toan, bận rộn. Tuy nhiên để sử dụng hiệu quả nhất phần thưởng này, mỗi chúng ta cần phải có kỹ năng và kiến thức trong sử dụng thời gian. Tránh để khoảng thời gian phần thưởng quý báu này trôi qua một cách lãng phí.

Tết trong tâm trí của mỗi người Việt chúng ta, là một điều thiêng liêng, là một nét văn hóa cốt lõi là đời sống tinh thần. Để tết nguyên đán luôn giữ được những ý nghĩa tốt đẹp là dịp để đoàn viên, là bỏ qua những hiểu lầm, hiềm khích, những điều không may mắn, mong muốn một năm hạnh phúc, đủ đầy, là dịp để ta bày tỏ lòng biết ơn, và giáo dục lòng biết ơn, là một phần thưởng cho chính mình, một kỳ nghỉ ngơi đúng nghĩa.